مساله حضانت طفل و سرپرستی فرزندان نیز یکی از مباحث مهم و اساسی است که قانون گذاران سهم بسزایی در نحوه ایفای نقش والدین در این خصوص را داشته اند .
حضانت کلمه ای عربی و در لغت به معنای پروردن است و در اصطلاح عبارت است از نگهداری مادی و معنوی طفل توسط کسانی که قانون مقرر داشته است(لنگرودی ، ۱۳۶۸ ،ش ۱۷۲۰ ) البته معانی دیگر نیز در لغت نامه وجود دارد از جمله در لغت نامه معین حضانت به معنای( زیر بال گرفتن ، در دامان خود پروردان ، در بر گرفتن) است.

حضانت فرزند

حضانت طفل در قانون ایران

قانون تعریقی از حضانت فرزند ارئه نکرده است اما حقوقدانان به تعاریفی در این مورد پرداخته اند : عده ای بر این باورند که حضانت طفل«اقتداری است که قانون به منظور نگهداری و تربیت اطفال به پدر ومادر اعطا کرده است» (امامی ، ج ۵ ، ص ۱۸۷ )،
بعضی دیگر ابراز داشته اند «حضانت طفل عبارت است از ولایت وسلطنت بر تربیت طفل و متعلقات آن از قبیل نگهداری کودک»
شهید ثانی نیز در این باره گفته است «الحضانه ولایه علی الطفل و المجنون لفائده تربیت و ما یتعلق بها من مصلحت من حفظت و … »
دکتر لنگرودی نیز بیان می دارد که حضانت فرزند عبارت است از نگهداری مادی و معنوی طفل توسط کسانیکه قانون مقررر داشته است

نهایتاً اینکه نظر به کاربرد کلمه (حضانت طفل) در برخی از مواد مربوط به باب دوم کتاب هشتم در قانون مدنی ایران ، معلوم می شود که حضانت فرزند از نظر قانون مدنی ایران عبارت است از نگاهداری و تربیت اطفال.

حضانت طفل حق است یا تکلیف والدین ؟


سوالی که در اکثر مواقع به اذهان خطور می کند بحث تکلیف بودن یا حق بودن حضانت فرزند است . ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی صراحتاً در این خصوص ابراز می دارد که : «نگاهداری اطفال هم حق و هم تکلیف ابوین است».


با توجه به این امر، دو چهره ای بودن حضانت طفل یعنی هم حق و هم تکلیف بودن آن محرز می گردد .


اگر به پیروی از اصطلاح مرسوم حضانت طفل را مطلقاً حق بدانیم باید دانست حق قابل انتقال است و فرد به راحتی می تواند قرارداد خصوصی در مورد آن منعقد کند و یا اینکه حق خویش را ساقط یا به دیگری انتقال بدهد، و اگر حضانت فرزند را مطلقاً تکلیف و حکم قانون گذار بپنداریم نظر به اینکه «حکم عبارت است از اوامر ونواهی قانون گذار که یا به طور مستقیم کاری را مباح یا واجب و ممنوع می دارد یا آثار حقوقی خاص بر اعمال اشخاص بار می کند »(محشای ق.م) در آن صورت اولویت والدین و اعمال آن نسبت به دیگران مورد نظر قرار نخواهد گرفت، بلکه اولویت در زمره احکام یا قوانین امری قرار می گیرد.

شرایط حضانت طفل

حال با توجه به ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی نتایج تکلیف بودن حضانت طفل عبارت است

بی اعتباری قرارداد راجع به واگذاری یا اسقاط آن و پرداخت وجه التزام از سوی پدر و مادر – مکلف در برابر دیگران مسئول اعمال طفل است – در صورت استنکاف از انجام تکلیف ، می توان مکلف را ملزم نمود. این نکته در ماده ۱۱۷۲ ق.م ذکر شده است

که هیچ یک از ابوین حق ندارند در مدتی که حضانت طفل بر عهده اوست از نگهداری او امتناع کند و در صورت امتناع می توان او را ملزم نمود(کاتوزیان ، ۱۳۷۱، ش ۳۷۸و ۳۸۳) البته باید مصلحت طفل نیز رعایت شود شناسایی حق حضانت فرزند برای پدر و مادر مانع از آن است که دادگاه بتواند – جز در موارد مقرر در قانون – آنان را از این حق محروم سازند (ماده ۱۱۷۵ ق.م) همچنین پدر و مادر می توانند اجرای حق خود را از دادگاه بخواهند ونمی توانند در قبال اجرای تکالیف خود بر حضانت دستمزد بگیرند چون تکلیف آنهاست .

.
از تعابیر فقها چنین بدست می آید که حضانت فرزند نسبت به مادر حق و قابل اسقاط است یعنی مادر می تواند آن را از دوش خود بردارد (نجفی ، ۱۳۶۷ ، ص۲۸۴) و نسبت به پدر حق و تکلیف است . صاحب جواهر می گوید حضانت فرزند نسبت به مادر همانند شیردهی است که بر او واجب نیست و می تواند آن را اسقاط کرده یا برای آن اجرت مطالبه کند و اگر والدین هر دو از نگهداری و سرپرستی فرزند خود داری کردند ، حاکم پدر را بر این کار مجبور می کند (جواهر ، ص۲۸۴)

صورتهای حضانت فرزند یا کودک


همانگونه که آغاز بحث اشاره نمودیم در ابتدا آنچه را که می توان متصور شد این است که پدر و مادر به طور مشترک سرپرستی کودک را برعهده دارند.
این مشترک بودن تا زمانی است که والدین با همدیگر زندگی می نمایند پس اگر والدین از همدیگر جدا شده باشند حالت دیگر و کاملاً جدا از مبحث زندگی مشترک است هر دو این حالت تا زمانی است که والدین زنده و در قید حیات باشند. حال اگر والدین فوت نموده باشند باز دو حالت را می توان تصور کرد.

  1. فوت یکی از والدین
  2. فوت والدین

با در نظر گرفتن صورتهای یاد شده به بررسی حکم حضانت فرزند مطابق ق.م خواهیم پرداخت .

حضانت کودک در دوران زندگی مشترک والدین کودک


تا آن زمان که خانواده سیر طبیعی خود را طی می کند و فرزندان در کنار پدر و مادر خویش زندگی می کنند، نگهداری طفل حق و تکلیف مشترک آنان است و زوجین باید با اشتراک مساعی و معاضدت همدیگر اقدام به حضانت طفل نماید.
عقل نیز حکم می کند که برای استحکام وسلامت بنیاد خانواده و نهایتاً جامعه پدر و مادر به صورت مکمل باید در این خصوص عمل نمایند. زیرا فرزندی را که باهم به وجود آورده اند، به اشتراک نیز باید تربیت کنند.(ماده ۱۱۷۸) و در امر حضانت همدیگر را یاری کنند ، ماده ۱۱۰۴ ق.م اشاعه می دارد

که « زوجین باید در تشکیل مبانی خانواده و تربیت اولاد خود به یکدیگر معاضدت نمایند». بنابراین والدین با اتخاذ روش واحد تربیتی مبادرت به حضانت فرزند نمایند و فقط در فرض اختلاف سلیقه در چگونگی مواظبت از کودک و تربیت او ، بایستی قانون برای رفع اختلاف چاره اندیشی کنند.

حضانت کودک در صورت فراق والدین


در این خصوص چون والدین همدیگر را ترک نموده اند وامکان همکاری زوجین در حضانت، آن گونه در زمان برقراری عقد نکاح ممکن بود، وجود ندارد ناگزیر باید طفل را به یکی از آن دو سپرد. باید مطابق ماده ۱۱۶۹ق.م اصل را تا سنین ۲ سالگی در پسر و ۷ سالگی در دختر برای مادر بدانیم مگر اینکه صحت جسمانی و یا تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر باشد.

حضانت-طفل,چراغ دانش

حضانت کودک در صورت فوت یکی از والدین :

در صورت فوت یکی از ابوین مطابق ماده ۱۱۷۱ ق.م «حضانت طفل با آنکه زنده است خواهد بود هرچند متوفی پدر طفل بوده و برای او قیم معین کرده باشد» بنابراین در صورت فوت مادر حضانت با پدر است در صورت فوت پدر حضانت طفل با مادر است هرچند که جد پدر در قید حیاط باشد و یا طفل قیم داشته باشد.

ماده واحده قانونی در باره حضانت طفل:


در این زمینه ماده واحده قانون واگذاری حق حضانت طفل صغیر یا محجور به مادران آنها مصوب ۰۶/۰۵/۱۳۶۴ مقرر داشته است که «حضانت طفل صغیر یا محجوری که پدرانشان به مقام والای شهادت رسیده و یا فوت شده باشند با مادران آنان خواهد بود و هزینه متعارف زندگی این فرزندان چنانچه از اموال خودشان باشد ، در اختیار ولی شرعی (وصی یا جد پدری) است و اگر از طریق بودجه دولت یا بنیاد شهید پرداخت می شود در اختیار مادرانشان قرار می گیرد مگر آنکه دادگاه صالح در موارد ادعای عدم صلاحیت مادر حکم به عدم صلاحیت بکند».

نکته مهم در باره حضانت طفل


نکته مبهم یا قابل پرسشی که باقی می ماند این است که آیا در صورت فوت پدر و یا ازدواج مجدد مادر حق حضانت طفل همچنان برای مادر باقی است و یا با ازدواج وی این حق ساقط می شود ؟ قانون مدنی در این خصوص ساکت و شاید ماده ۱۱۷۰ که ابراز می دارد «اگر مادر در مدتی که حضانت طفل با او است به دیگری شوهر کند حق حضانت طفل با پدر خواهد بود» پیام آور اسقاط حق حضانت طفل باشد ولی با توجه به تصریح فقهای امامیه و اهل سنت ازدواج مادر مسقط یا مانع حق حضانت نمی باشد و در واقع این حق هم چنان از آن مادر است.

حضانت طفل در صورت فوت والدین طفل


قانون مدنی نسبت به حضانت طفل در فرض فوت والدین ساکت است ولی نظر به راه حل فقها باید سرپرستی کودک را در این دوران حق جد پدری دانست زیرا او ولی قهری طفل و به منزله پدر وی می باشد به همین جهت او بر دیگران مقدم است و در صورت نبود جد پدری ، وصی پدر یا وصی جد پدری را سزاوارتر می دانند و بعد از ایشان از خویشان طفل به ترتیب طبقات ارث اولویت دارند و در صورت تعدد اشخاص مشابه از حیث طبقه و درجه به قید قرعه یکی از آنان تعیین می گردد و در صورت نبود شخصی از خویشان طفل ، حضانت به عهده حاکم و در آخرین مرحله به عنوان واجب کفایی بر عهده همه مسلمین است که با اجرای یکی از آنان از عهده سایرین ساقط است (قربان نیا ، ۱۳۸۴) البته فقهای اهل سنت معتقدند که سرپرستی برای کسی سزاوار است که از لحاظ توان و اخلاق مقدم باشد و اگر مساوی باشند شخص مسن تر مقدم است. (الزحیلی ، ص ۷۲۴ )

موارد سقوط حق حضانت

الف) جنون :

مطابق مادر ۱۱۷۰ قانون مدنی «اگر مادر در مدتی که حضانت طفل با اوست مبتلا به جنون شود یا … » پس می توان دریافت که حق حضانت تا زمانی است که هر یک از والدین سالم باشند و قدرت اعمال حق را داسته باشند. بنابراین در صورت حدوث جنون یا هر عاملی که قادر به اعمال حق و نگهداری اطفال نباشد این حق ساقط می شود و دیگری آن را بدست می آورد.

ب ) ازدواج مجدد :

قبلاً ذکر کردیم که ازدواج مجدد مادر در حالت فوت پدر باعث اسقاط حق حضانت مادر نمی گردد اما زمانی که بعد از طلاق باشد و مادر ازدواج مجدد بنماید مطابق ماده ۱۱۷۰ ق.م حضانت مادر ساقط می شود و به پدر انتقال پیدا می کند .

ج) کفر :

این مورد در قانون به آن تصریح نشده است . اما باید آن را به یکی از موارد سقوط حضانت  دانست مثلاً اگر مرد مسلمانی با زن یهودی ازدواج کند و بعد از بچه دار شدن از هم جدا شوند حضانت با پدر است نه با مادر .

د) انحطاط اخلاقی و ناتوانی در نگهداری طفل :

ماده ۱۱۷۳ ق.م مقرر داشته که (هر گاه در اثر عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی پدر یا مادری که طفل تحت حضانت اوست صحت جسمانی و یا تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر باشد ، محکمه می تواند با تقاضای اقربای طفل یا به تقاضای قیم او یا به تقاضای مدعی العموم ، هر تصمیمی را که برای حضانت طفل مقتضی بداند اتخاذ کند. با بررسی این ماده می توان دو فرضیه را در این رابطه ارائه نمود:


۱ – در صورتی که به علت طلاق یا علل دیگر ، ابوین طفل در یک منزل زندگی نکنند و در اثر عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی کسی که طفل تحت حضانت اوست ، صحت جسمانی یا تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر باشد ، در این فرض دادگاه طفل را از او گرفته و به دیگری می سپارد زیرا به دستور ماده ۱۱۶۸ حضانت طفل هم حق وهم تکلیف ابوین است پس هرگاه در یکی از ابوین که حق اولویت دارد ، عللی موجود باشد که نتواند از طفل نگهداری کند ، دیگری عهده دار آن خواهد شد.


۲- درصورتی که ابوین طفل با هم زندگی می کنند و در اثر انحطاط اخلاقی آنان صحت جسمانی و تربیت طفل در معرض خطر باشد مثلاً مادر طفل ولگرد و لاابالی باشد و طفل را آزاد گذارد یا پدر ، مردی عیاش باشد که در مجالس و محافل ناشایست طفل را با خود همراه ببرد و به تربیت او بپردازد و دیگری هم نتواند از این کار وی ممانعت کند، دادگاه آنچه را که به مصلحت طفل باشد انجام می دهد

مانند سپردن طفل به دیگری ، تعیین سرپرست برای او یا نظارت کسی برای نگهداری او

خلاصه مطلب درباره حضانت طفل


با توجه به مطالب مذکور به طور خلاصه می توان نتیجه گرفت :
حق حضانت طفل برای مادر حق و برای پدر هم حق و هم تکلیف است


مادر برای حضانت طفل پسر تا ۲ سال و دختر تا ۷ سال نسبت به پدر مقدم است (۱)البته با مد نظر قرار دادن معیارهای مرقوم در ماده ۱۱۷۳در صورت زندگی مشترک هر دو به سرپرستی کودک الزام شده اند ، در صورت فوت یکی از آن دو دیگری (زنده) بر دیگران مقدم و در صورت فوت هر دو جد پدری بر دیگران تقدم
اعمال حق حضانت رادارند .

حضانت-طفل,چراغ دانش


در صورت جدایی و متارکه حضانت مادر در اولویت قرار دارد اینکه با معیارهای منعکس در ماده ۱۱۷۳ ، حضانت مادر سلامت جسمی و تربیت کودک را به مخاطره اندازد .

 ضمن تقدیر از دوستان عزیزی که در نگارش و ارسال این مقاله تلاش نمودند نکته ای که ظاهرا توسط دوستان عزیز مورد غفلت قرار گرفته و مورد سوال برخی از بازدید کنندگان محترم قرار گرفت استناد ایشان به مواد سابق قانون مدنی در تعیین تقدم حق حضانت والدین است که به رسم امانت ضمن خودداری از تغییر متن ارسالی متذکر می گردد:

  به موجب ماده ۱۱۶۹ اصلاحی ۸/۹/۱۳۸۲ مجمع تشخیص مصلحت نظام و تبصره الحاقی برای حضانت و نگهداری طفلی که ابوین او جدا از یکدیگر زندگی می کنند ،مادر تا ۷ سالگی اولویت دارد و پس از آن حضانت با پدر است وبعد از ۷سالگی در صورت حدوث اختلاف ،حضانت طفل با رعایت مصلحت کودک به تشخیص دادگاه می باشد.دکتر ناصر سربازی